مفهوم خشوع: قسمت دوم

به گفته قرآن کریم، ویژگی این کتاب شریف این است که انسانهایی که بر فطرت پاک و مستقیم خود هستند، وقتی قرآن را می شنوند به طور طبیعی مو بر اندامشان راست می شود:

اللهُ نَزَّلَ أحسَنَ الحَدیثِ کِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِیَ تَقشَعِرُّ مِنهُ جُلودُ الَّذینَ یَخشَونَ رَبَّهُم؛

خدا زیباترین سخن را [به صورت] کتابی متشابه، دارای آیاتی مجزّا و پیوسته، [یا متضمّن وعده و وعید] نازل کرده است. آنان که از پروردگارشان می هراسند، پوست بدنشان از آن به لرزه می افتد.

البته این حالت، حالتی آنی است و باقی نمی ماند؛ بلکه یک لحظه اتفاق می افتد و تمام می شود. چگونگی بروز این حالت را باید روان شناسان توضیح بدهند. این حالت چیزی شبیه پاسخ های غیر ارادی است که ما به محرک های طبیعی می دهیم. اگر ناگهان صدای به نسبت شدیدی بلند شود، انسان به صورت طبیعی یکمرتبه از جا می پرد و تکانی می خورد. این حالت غیر اختیاری است و یک بازتاب و واکنش طبیعی به شمار می آید. در مورد برخی ادراک ها نیز اینگونه است که گاهی انسان در شرایطی خاص و تحت تاثیر ادراکی خاص، به طور غیر اختیاری مو بر اندامش راست می شود. بدیهی است که تا این حالت برای انسان پیش نیاید، درک واقعیت آن ممکن نیست، اما قرآن می فرماید کسانی در اثر شنیدن قرآن دچار این حالت می شوند.

برای تقریب به ذهن و تشبیه، فرض کنید انسان با تصور اینکه کسی در منزل نیست وارد خانه می شود، لباسش را در می آورد و خیلی راحت و با وضعی بی تکلف و بسیار خودمانی به خوردن و آشامیدن و استراحت کردن می پردازد. در این حال، ناگهان صدایی می شنود. به محض شنیدن صدا، به طور طبیعی ابتدا انسان کمی می ترسد. با خود می گوید کسی در خانه نبود، پس این صدا از کجاست؟ چون کاملاً مطمئن بوده کسی در خانه نیست، اگر یکباره در باز شود و کسی داخل گردد، یک ترس زودگذر به او دست می دهد. این حالت مخصوصی است که قابل وصف نیست و انسان تا خود در آن واقع نشود، نمی فهمد. این حالتی عادی است و پاسخ طبیعی انسان به محرک محیطی به شمار می آید. حال اگر فردی که وارد اتاق شده، یکی از اهل خانه باشد، انسان بلافاصله به حال طبیعی و اولیه خود باز می گردد و آن حالت ترس تمام می شود.

قرآن می فرماید اثر طبیعی شنیدن آیات قرآن برای انسانهایی که بر فطرت طبیعی و اوّلی خود هستند نیز همین گونه است. با شنیدن آیات قرآن، ابتدا دچار یک حالت شوک می شوند و مو بر اندامشان راست می شود: تَقشَعِرُّ مِنهُ جُلودُ الَّذینَ یَخشَونَ رَبَّهُم؛ اما از آنجا که آنان مؤمن اند و با خدا آشنا هستند و او را می شناسند، پس از آن لحظات نخستین، وقتی می بینند که این خدا و همان آشنای همیشگی است که سخن می گوید، بلافاصله به حالت طبیعی باز می گردند و احساس آرامش می کنند:

ثُمَّ تَلینُ جُلُودُهُم وَ قُلوبُهُم إلی ذِکرِ اللهِ؛

سپس پوستشان و دلشان به یاد خدا نرم می گردد.

نه تنها ناراحت نمی شوند، بلکه به خدا انس می گیرند و آرامش ویژه ای بر جان و روح آنان حاکم می گردد. گویا ابتدا تصور می کردند غریبه و بیگانه ای است، اما بلافاصله می فهمند همان یار مهربان است و از این رو آرام می شوند. البته در مقابل نیز کسانی هستند که چون با خدا بیگانه اند، هنگامی که نام خدا برده می شود و حضور خدا را حس می کنند، ناراحت و نگران می شوند. قرآن کریم در این باره می فرماید:

وَ إذا ذُکِرَ اللهُ وَحدَهُ اشمأزَّت قُلُوبُ الّذینَ لا یُؤمِنونَ بِالآخِرَۀِ؛

و چون خدا به تنهایی یاد شود، دلهای کسانی که به آخرت ایمان ندارند، منزجر می گردد.

اما کسانی که با خدا آشنا هستند و روحشان آمادگی انس با خدا را دارد، پس از آن حالت نخستین، وقتی می فهمند در حضور خدا هستند، بر حسب درجۀ معرفتشان و به اندازه ای که عظمت خدا را درک می کنند، حالت خشوع و فروشکستن برایشان پیدا می شود.

پیدا کردن حال خشوع در نماز

یکی از عوامل بهره مند شدن از روح نماز، پیدا کردن حال خشوع در نماز است. قرآن کریم بر خشوع در نماز تأکید کرده است:

قَد أفلَحَ المُؤمِنونَ * الَّذینَ هُم فی صَلاتِهِم خاشِعونَ؛

به راستی که مؤمنان رستگار شدند، همانان که در نمازشان خاشع اند.

نیز در جایی دیگر می فرماید:

وَاستَعینوا بِالصَّبرِ وَالصَّلاۀِ وَ إنَّها لَکَبیرۀٌ إلاّ عَلَی الخاشِعینَ؛

از شکیبایی و نماز یاری جویید؛ و به راستی آن [نماز] سنگین است، مگر بر خاشعان.

مفهوم خشوع: قسمت اول

در زبان فارسی، کمتر معادلی که ترجمه ای رسا برای واژۀ «خشوع» باشد و کاملاً مفهوم آن را بیان کند، یافت می شود. شاید بهترین معادلی که برای این کلمه بتوانیم پیشنهاد کنیم، تعبیر «فروشکستن» باشد. بررسی موارد کاربرد این واژه در قرآن، می تواند به بهتر روشن شدن مفهوم آن کمک کند.

از شمار مواردی که قرآن این مفهوم را دربارۀ آن به کار برده، در مورد «صدا» می باشد. قرآن کریم در بیان ویژگی ها و حالتهای روز قیامت می فرماید: وَ خَشَعَتِ الأصواتُ لِلرَّحمنِ فَلا تَسمَعُ إلاّ هَمساً؛ روز قیامت هیبت و عظمت خدای تعالی آنچنان ظهور می کند که صداها فرو می شکند و از این رو، سخنی جز به آهستگی و آرامی شنیده نمی شود. در آن روز هر کس چیزی می گوید، ولی چون حضور خداوند بر فضا سایه افکنده، از فرط عظمت وجود پروردگار، کسی توانایی بلند صحبت کردن ندارد؛ فَلا تَسمَعُ إلاّ هَمساً؛ کسی را یارای آن نیست که بلند صحبت کند. قرآن کریم این شکسته شدن صدا (یعنی درست در نیامدن صدا از حنجره و عدم توانایی بر محکم سخن گفتن) را به «خشوع اصوات» تعبیر کرده است.

از دیگر مواردی که قرآن کریم تعبیر خشوع را در مورد آن به کار برده، «خشوع وجوه» است؛ می فرماید:

وُجوهٌ یَومَئِذٍ خاشِعَۀٌ؛

در روز قیامت، برخی چهره ها در حالت خشوع است.

ظاهراً مصداق این آیۀ شریفه، صورتهای کافران و گنهکاران است. در روز قیامت، چهره های کافران و گناهکاران در هم فروشکسته است.

برای دریافت مفهوم خشوع و تصور این حالت، ابتدا باید توجه کنیم که خشوع، حالتی تصنّعی و ساختگی نیست. ممکن است انسان بتواند کاری بکند که در ظاهر، چهره، بدن یا صدای خود فروشکستگی ظاهر باشد، ولی این خشوع واقعی نیست؛ چرا که خشوع حقیقی از دل سرچشمه می گیرد. ابتدا باید دل بشکند و سپس آن شکستگی به اعضای ظاهری و حرکات انسان سرایت کند؛ همچنان که قرآن کریم می فرماید:

ألَم یَأنِ لِلَّذینَ آمَنوا أن تَخشَعَ قُلوبُهُم لِذِکرِ اللهِ و ما نَزَلَ مِنَ الحَقِّ؛

آیا برای کسانی که ایمان آورده اند هنگام آن نرسیده است که دلهایشان به یاد خدا و آن حقیقتی که نازل شده است نرم [و فروشکسته] گردد؟

آیا هنگام آن نرسیده که مؤمنان، از یاد خدا دلشان بشکند؟

عبادت داروخانۀ شبانه روزی

هرکس در هر لحظه و در هر شرایطی بدون هیچ وقت قبلی و واسطه ای می تواند با خدا ارتباط برقرار کند. هر چند اوقاتی مخصوص از قبیل هنگام سحر، غروب جمعه، پس از خطبه های نماز جمعه، هنگام نزول باران و یا شب قدر، دعا و عبادت حال دیگری دارد، اما دعا و نیایش اختصاصی به این اوقات ندارد.

عبادت در هر حال داروی غفلت و نسیان و عصیان است. « اَقِمِ الصَّلوۀَ لِذِکری» مایۀ آرامش و اطمینان خاطر و زدودن اضطراب ها و دل نگرانی هاست. «اَلا بِذِکرِاللهِ تَطمَئِنُّ القُلوب»

مدیریت در عبادت

مدیریت تنها در مسائل اجتماعی و اقتصادی و سیاسی نیست، بلکه امور عبادی نیز نیاز به مدیریت دارد.

در مدیریت اصولی مطرح است: برنامه ریزی و طرح کار، گزینش نیروی کارآمد، انضباط و نظارت، تشویق و کنترل و امثال اینها. در عبادت نیز باید این اصول رعایت شود تا موجب رشد و کمال شود.

نماز یک طرح معین دارد، با تکبیر آغاز می شود و با سلام تمام. تعداد رکعات و رکوع و سجودش مشخص است. اوقات انجام آن مخصوص، و جهت آن رو به قبله است.

اما طرح تنها کافی نیست، اقامه و اجرای آن نیز نیاز به گزینشِ امام جماعتی جامع و جامعه نگر دارد. باید مردم را از طریق آداب و اخلاق و نظافت و نشاط به نماز و مسجد ترغیب و تشویق کرد. باید نظم و هماهنگی در صفوف جماعت و تبعیت از امام جماعت مراعات شود و به هر حال مدیریتی کامل را می طلبد تا به بهترین نحو پیاده شود.

میانه روی در عبادت

هنگامی روحیۀ عبادت و پرستش زنده می ماند که انسان در انجام آن میانه رو باشد، لذا در کتب حدیث، روایاتی با عنوان: « باب الاقتصاد فی العبادۀ »، نقل شده است.

انسان وقتی سالم است که میان اندامش تناسب باشد و اگر عضوی بزرگتر یا کوچکتر از حد معمول باشد، ناقص الخلقه به حساب می آید. در امور معنوی نیز انسان باید ارزشها را بطور هماهنگ در خود پرورش دهد. به پیامبر اکرم (ص) خبر دادند که گروهی از امت تو بخاطر عبادت، همسر و فرزند را رها کرده و به مسجد آمده اند. پیامبر فریاد برآورد که این راه و روش من نیست، من خودم با همسرم زندگی می کنم و در منزل ساکنم، هر کس غیر از این عمل کند از من نیست.

امام صادق (ع) داستانِ مسلمانی را نقل می کند که همسایۀ مسیحی داشت و مسلمان شد. این مسلمان هنگام سحر او را بیدار کرد و به مسجد آورد و به او گفت: نماز صبح بجای آور و پس از آن تا طلوع آفتاب دعا بخوان. سپس تا وقت نماز ظهر قرآن بخوان و بدینگونه یک شبانه روز او را با نماز و قرآن و دعا پر کرد.

مسیحی که به خانه بازگشت، دست از اسلام برداشت و دیگر پای به مسجد نگذاشت. آری اینگونه افراط و زیاده روی در عبادت، مردم را فراری می دهد.

استاد شهید مرتضی مطهری نقل می کند که عمروعاص دو پسر داشت؛ یکی طرفدار حضرت علی (ع) شد و دیگری طرفدار معاویه. روزی پیامبر به فرزند خوب عمروعاص (عبدالله) فرمود: شنیده ام که تو شبها را به عبادت و روزها را به روزه می گذرانی، گفت بله یا رسول الله، پیامبر فرمود: من این راه را قبول ندارم.

در روایات می خوانیم: « اِنَّ لِلقُلوبِ اِقبالاً وَ اِدباراً» روح انسان، گرایش و فرار دارد. هرگاه رو می کند و گرایش دارد بهره گیری کنید و هرگاه آمادگی ندارد به او فشار نیاورید که ناخودآگاه عکس العمل منفی نشان می دهد.

در سفارشات اسلامی آمده که اوقات خود را چهار قسمت کنید و سهمی را برای تفریح و لذت بگذارید که اگر اینگونه عمل کردید برای کارهای دیگر نشاط خواهید داشت.

قرآن کریم به یهودیانی که در روز استراحت و تعطیل، به سراغ ماهیگیری و کار می رفتند عنوان متجاوز می دهد: «وَ لَقَد عَلِمتُمُ الَّذینَ اعتَدوا مِنکُم فِی السَّبتِ» ما از متجاوزین روز شنبه ( که حریصانه به سراغ کار می رفتند) آگاهیم.

به هر حال حفظ نشاط و روحیه در عبادت، یک اصل است که با میانه روی حاصل می شود.

روحیۀ عبادت

عبادت، غذای روح است و بهترین غذا آنست که جذب بدن شود، بهترین عبادت نیز آنست که جذب روح شود، یعنی با نشاط و حضور قلب انجام گیرد. غذای زیاد خوردن کارساز نیست، غذای مفید خوردن مهم است.

پیامبر اکرم (ص) به جابر بن عبدالله انصاری فرمود:

 «اِنَّ هذَا الدّینَ لَمَتینٌ فَاَوغِل فیهِ بِرِفقٍ وَ لا تُبَغِّض اِلی نَفسِکَ عِبَادَۀَ اللهِ»

همانا دین خدا استوار است، پس نسبت به آن مدارا کن ( و زمانی که آمادگی روحی نداری عبادت را بر خود تحمیل نکن) که عبادت در نزد تو مبغوض شود.

در حدیث دیگری از پیامبر اعظم (ص) می خوانیم:

«طُوبی لِمَن عَشِقَ العِبَادَۀَ وَ عَانَقَهَا»

 خوشا به حال کسی که به عبادت عشق ورزد و آن را همچون محبوبی در بر گیرد.

مدار عبادت، رضای خدا

همانگونه که کرات آسمانی و زمین در عین حرکت های مختلفِ وضعی و انتقالی، همواره مدار ثابتی دارند، عبادات نیز با همۀ شکلها و صورت های مختلفشان بر مدار ثابتی قرار دارند که آن رضای خداوند است، گرچه شرائط زمانی و مکانی، فردی و اجتماعی نوعِ حرکت در این مدار را تعیین می کنند.

مثلاً مسافرت، نماز را دو رکعتی می کند و بیماری، شکل نماز را تغییر می دهد، اما نماز دو رکعتی و یا شکسته نیز نماز است و بر مدار یاد خدا و رضای او و انجام فرمان او قرار دارد. «وَ اَقِمِ الصَّلوۀَ لِذِکرِی»

نماز در کلام علی (ع)

حضرت علی (ع) بارها در نهج البلاغه از نماز و یاد خدا سخن به میان آورده که در کتابی به نام «نماز در نهج البلاغه» گردآوری شده است. ما در اینجا جملاتی را در مورد فلسفۀ ذکر و یاد خدا که مهمترین مصداقش نماز است از آن حضرت نقل می کنیم:

«إنَّ اللهَ جَعَلَ الذِّکرَ جَلاءً لِلقُلوبِ تَسمَعُ بِهِ بَعدَ الوَقَرَۀ وَ تُبصِرُ بِه بَعدَ العَشوۀ» خداوند ذکر و یادش را صیقل روحها قرار داد تا گوشهای سنگین با یاد خدا شنوا و چشم های بسته با یاد او بینا شوند.

آنگاه حضرت در مورد برکات نماز می فرماید:

«قَد حَفَّت بِهِم المَلائِکَۀُ وَ نُزّلَت عَلَیهِم السَّکینَۀ وَ فُتِحَت لَهُم أبوابَ السَّماءِ وَ اُعِدَّت لَهُم مَقاعِدَ الکِرامات» فرشتگان آنان را در بر می گیرند و آرامش بر آنان نازل می شود، درهای آسمان بر آنان گشوده و جایگاه خوبی برایشان آماده می شود.

در خطبه ای دیگر می فرماید:

«و إنَّها لَتَحُتُّ الذُّنوبَ حَتَّ الوَرَق و تُطلِقُها اِطلاقَ الرَّبَق» نماز گناهان را مثل برگ درختان می ریزد و انسان را از ریسمان گناه آزاد می کند.

آنگاه در ادامه، تشبیهی جالب از پیامبر اکرم (ص) نقل می فرماید که: نماز همچون جوی آبی است که انسان روزی پنج مرتبه خود را در آن شستشو دهد، آیا دیگر آلودگی باقی می ماند؟

در خطبۀ 196 گوشه هایی از مفاسد اخلاقی همچون کبر و سرکشی و ظلم را بر می شمرد و سپس می فرماید: درمان این مفاسد نماز و روزه و زکات است. آنگاه در مورد آثار نماز می فرماید:

«تَسکیناً لاَِطرافِهِم، تَخشیعاً لاَِبصارِهِم، تِذلیلاً لِنُفوسِهِم، تَخفیضاً لِقُلوبِهِم، اِزالَۀً لِلخَیلاءِ عَنهُم اِن اَوحَشَتهُمُ الوَحشَۀ آنَسَهُم ذِکرک» نماز به همه وجود انسان آرامش می بخشد، چشمها را خاضع و خاشع می گرداند، نفس سرکش را رام، دلها را نرم و تکبر و بزرگ منشی را محو می کند. به هنگام وحشت و اضطراب و تنهایی، یاد تو موجب انس و الفت آنها می شود.

البته روشن است که همۀ مردم چنین بهره هایی را از نماز ندارند، بلکه تنها گروهی هستند که شیفتۀ نماز و یاد خدا هستند و آن را با تمام دنیا عوض نمی کنند.

راه های ایجاد حضور قلب در نماز: قسمت دوم

احتمال بودن آخرین نماز

یکی از چیزهایی که می تواند به حضور قلبِ بیشترِ ما در نماز کمک کند، توجه به این نکته است که احتمال دارد این نماز، آخرین نمازی باشد که می خوانیم. به راستی از کجا معلوم که پس از این نماز، آنقدر زنده بمانیم که به نماز دیگری هم برسیم؟! ما وقتی وارد نماز می شویم، حتی نمی توانیم یقین داشته باشیم که همین نماز را به پایان خواهیم برد، تا چه رسد به این که بخواهیم به نمازهای دیگر امید داشته باشیم. اگر انسان فکر کند فرصت من به اندازه همین یک نماز است، قطعاً طور دیگری نماز خواهد خواند و آن نماز را با حالت توبه و انابه و تضرع به درگاه خداوند به جا خواهد آورد.

اگر انسان چند دقیقه پیش از نماز بنشیند و به خود تلقین کند که شاید این آخرین نماز من باشد (که واقعاً هم ممکن است همینطور باشد)، این انگیزه در او ایجاد می شود که حواس خود را بیشتر جمع نماید و نماز را طور دیگری بخواند: نمازی وداع گونه با چشمانی اشک بار و صفایی ملکوتی؛ یعنی انسان می کوشد بیشترین و بهترین بهره را از این نماز بگیرد.

برای مشاهده متن کامل این پست بر روی ادامه مطلب کلیک کنید.

راه های ایجاد حضور قلب در نماز: قسمت اول

تفکر دربارۀ فایده های حضور قلب در نماز

یکی از راه هایی که برای درمان این مشکل وجود دارد، تفکر و تأمل دربارۀ فایده های توجه و حضور قلب در نماز، و ضررهای ناشی از غفلت و بی توجهی در نماز است؛ چرا که اگر انسان باور کند انجام کاری برایش مفید است و ترک آن موجب ضررهای بزرگ و فراوانی برای وی خواهد شد، آنگاه به طور جدی در صدد انجام آن بر می آید و به آن اهتمام می ورزد. واقعیت این است که ما به فایده های اهتمام به نماز و ضررهای ناشی از عدم توجه به آن «باور» و «ایمان» نداریم.

با توجه به محدودیت ذهن، با تشبیه به معامله های دنیایی، این مطلب تا حدّی برای ما روشن می شود. فرض کنید شخص تاجری با سرمایه معیّنی می تواند یکی از دو معامله را انجام دهد. برای مثال سود یک معامله، یک میلیون تومان خواهد بود و در معامله دیگر یک میلیارد تومان سود خواهد برد. اگر او معاملۀ با یک میلیون تومان سود را انتخاب کند، چه ضرر بزرگی به خود زده و بعدها چقدر حسرت خواهد خورد؟ البته تفاوت نمازِ با توجه با نمازِ بی توجه، از عدد و رقم و محاسبه بیرون است؛ اما اگر به فرض بخواهیم با عدد و رقم بیان کنیم، مثل این است که ما می توانیم در مقابل پنج دقیقه نماز، صد میلیارد تومان به دست آوریم، ولی به صد تومان قانع می شویم! آیا خسارتی بالاتر از این می شود؟ یا مثل این است که می توانیم در مقابل یک نماز پنج دقیقه ای، مرواریدی با صدها میلیون تومان قیمت را به کف آوریم، اما دلمان را به یک تکه شیشۀ کاملاً بی ارزش خوش می کنیم! اکنون که می خواهیم «الله اکبر» بگوییم، هر دو راه برایمان باز است و ما هر روز و روزی چند بار با اختیار خود، نمازمان را با شیشه و پول سیاهِ بی ارزشی عوض می کنیم!

اگر قبل از نماز به این بیاندیشیم که عوضِ نماز ما می تواند برلیانی باشد که تمام جواهر فروش های دنیا از تعیین قیمت آن عاجزند، شاید کمی به خود آییم و نمازمان را ارزان نفروشیم! اگر به ارزش واقعی نماز خود آگاه شویم، آنگاه در هنگام نماز اختیار دل خود را به دست می گیریم و اجازه نخواهیم داد به هر سمت و سویی پرواز کند. اگر فعلاً نمی توانیم در همه اجزای نماز این کار را بکنیم – که قطعاً چنین چیزی در ابتدای کار برایمان میسّر نخواهد بود – دست کم تصمیم بگیریم در نماز امروزمان فقط یک ذکر را با حضور قلب و توجه کامل بگوییم!

ما اکنون متوجه نیستیم که هر روز چه ضرر هنگفتی از ناحیه نمازهای بی توجه خود متحمل می شویم، اما روزی قطعاً به این مساله پی خواهیم برد. آن روز انگشت تأسف به دندان خواهیم گزید و آه حسرت سر خواهیم داد. روزی که قرآن آن را «یوم الحسرت» نامیده است:

وَ أَنذِرهُم یَومَ الحَسرَۀِ ؛ و آنان را از روز حسرت بیم ده.

آری، عذاب حسرت از عذاب جهنم کشنده تر است!

در هر حال، یکی از راههایی که می تواند به ما کمک کند تا حضور قلب بیشتری در نماز داشته باشیم، این است که پیش از نماز دقایقی را درباره فایده های نمازِ باحال و باتوجه و پی آمدها و ضررهای نمازِ بی توجه بیندیشیم.

سه گام برای نیل به روح و حقیقت نماز

برای نزدیک شدن به روح نماز و بهره برداری از حقیقت آن باید سه گام برداریم:

گام اول: اولین گام این است که در حین نماز «توجه» به آن داشته باشیم.

گام دوم: برای خواندن نمازی که بتوانیم از آن بهره ببریم، این است که هر جمله و ذکری را که می گوییم، به معنا و مفاد آن توجه داشته باشیم.

گام سوم: در این مسیر آن است که بکوشیم حال و باور قلبی ما نیز متناسب با همان چیزی باشد که به زبان می آوریم.

متن کامل را در ادامه مطلب ببینید.

ستار بودن خدا مانع از غیور بودن او نیست.

ای عزیز، بیدار شو و پنبۀ غفلت را از گوش برون کن و خواب غفلت را بر چشم خود حرام نما؛ و بدان که تو را خدای تعالی برای خود آفریده؛ چنانچه در حدیث قدسی می فرماید: «یَابنَ آدَمَ خَلَقتُ الأشیاءَ لأِجلِک، وَ خَلَقتُکَ لأِجلی.» یعنی «ای پسر آدم، همه چیز را برای تو آفریدم و تو را برای خودم آفریدم.» و قلب تو را منزلگاه خود قرار داده. تو و قلب تو یکی از نوامیس الهیه هستید؛ حق تعالی غیور است نسبت به ناموسِ خود؛ این قدر پرده دری مکن به ناموس حقّ تعالی؛ دست درازی را روا مدار. بترس از غیرت حق تعالی که تو را در این عالَم همچنان رسوا کند که هر چه خواهی اصلاح کنی نتوانی. تو در ملکوت خود در حضور حضرات ملائکه و انبیاء عظام پردۀ ناموس الهی را پاره می کنی، و اخلاق فاضله را، که به واسطۀ آنها اولیا تشبه به حق پیدا می کنند، تسلیم غیر حق می کنی و قلب خود را به دشمن حق می دهی و شرک می ورزی در باطن ملکوتِ خود؛ بترس از آنکه حق تعالی علاوه بر آنکه ناموس ملکوت تو را پاره کند و تو را پیش انبیاء عظام و ملائکۀ مقربین مفتضح و رسوا کند، در همین عالَم تو را مفتضح کند و مبتلا کند به فضیحتی که جبران پذیر نباشد و پاره شدن عصمتی که وصل بردار نباشد. حق تعالی «ستار» است، ولی «غیور» هم هست؛ «ارحم الراحمین» است، ولی «اشد المُعاقبین» هم هست. ستر می فرماید تا وقتی از حد نگذرد. ممکن است خدای نخواسته این کار بزرگ و این رسوایی ناهنجار غیرت را بر ستر غلبه دهد.

پس، قدری به خود آی و رجوع به خدا کن و بازگشت به سوی او نما، که خدای تعالی رحیم است و پی بهانه می گردد برای رحمت. اگر رجوع کردی، به غُفران خود عیوب گذشته را می پوشاند و نمی گذارد کسی بر آن مطلع شود، و تو را صاحب فضیلت می کند و اخلاق کریمه را در تو جلوه می دهد، و تو را مرآت صفات خود می فرماید و ارادۀ تو را در آن عالم کار کن می فرماید چنانچه ارادۀ خود او در همۀ عوالم نافذ است؛ چنانچه در حدیثی منقول است که وقتی که اهل بهشت قرار گرفتند، نامه ای از جانب حق تعالی برای آنها می آید که مضمونش این است: «از جانب زندۀ پاینده ای که نمی میرد به سوی زندۀ پاینده ای که نمی میرد. من هر چه را می خواهم موجود شود به او می گویم باش، پس موجود می شود؛ تو را هم امروز قرار دادم که هرچه را می خواهی بشود امر کن، می شود.» تو خودخواهی این قدر نداشته باش، تو ارادۀ خود را تسلیم حق کن، ذات مقدس هم تو را مظهر ارادۀ خود می فرماید؛ تو را متصرف در امور خود قرار می دهد؛ مملکت ایجاد را در آخرت در تحت قدرت تو قرار می دهد.

هان ای عزیز، تو خود دانی، می خواهی این را بپذیر یا آن را، که خدای تعالی بی نیاز است از ما و همۀ مخلوقات و اخلاص ما و همۀ موجودات عالم.

در وخامت امر ریا

در هفت پست گذشته راجع به اخلاص و ریا مطالبی درج گردید. از امروز مواعظ تکان دهنده ای از کتاب «شرح چهل حدیث» اثر حضرت امام خمینی (ره) در دعوت به اخلاص و نهی از ریا نقل می کنیم. اگرچه متن کمی سنگین است اما در مواردی برای آسان تر شدن فهم معانی، از کلمات مترادف استفاده شده است:

هان، ای شخص ریاکار که عقاید حقه و معارف الهیه را به دست دشمن خدای تعالی، که شیطان است، سپردی و چیزی را که مخصوص حق تعالی است به دیگران دادی، و آن انواری که روشنی بخش روح و قلب و سرمایۀ نجات و سعادت ابدی و سرچشمۀ لقاء الهی و بذر جوار محبوب است مبدل به ظلمات وحشتناک، و شقاوت و هلاک ابدی و سرمایۀ بُعد از ساحت قدس محبوب و دوری از لقاء حضرت حق تعالی کردی، مهیا باش از برای ظلمتهایی که نور در دنبال ندارند و تنگنایی که گشایشی ندارد و امراضی که شفاپذیر نیست: مردنی که حیات ندارد. آتشی که از باطن قلب ظهور کند و ملکوت نفس و مُلک بدن را بسوزاند – چنان سوزاندنی که خطور در قلب من و تو نکرده؛ چنانچه خدای تعالی خبر می دهد در کتاب مُنزَل خود در آیۀ شریفۀ نارُ الله الموقَدَۀُ الَّتی تَطَّلِعُ عَلَی الأفئِدَۀِ. از وصف آتشی که (آتش خدا) استیلای بر قلوب پیدا می کند و قلوب را می سوزاند. هیچ آتشی قلب سوز نیست جز آتش الهی. اگر فطرت توحید از دست رفت، که فطرۀ الله است، و به جای آن شرک و کفر جایگزین شد، دیگر شفاعت شافعین نصیب انسان نشود؛ و انسان مُخلَّد در عذاب است – آن هم چه عذابی؟ عذابی که از قهر الهی و غیرت ربوبی بروز کند.

پس ای عزیز، برای یک خیال باطل، یک محبوبیت جزئی بندگان ضعیف، یک توجه قلبی مردم بیچاره، خود را مورد سخط و غضب الهی قرار مده؛ و مفروش آن محبتهای الهی، آن کرامتهای غیر متناهی، آن الطاف و مراحم ربوبیت را به یک محبوبیت پیش خلق که مورد هیچ اثری نیست و از او هیچ ثمری نبری جز ندامت و حسرت. وقتی دستت از این عالم کوتاه شد (که عالم کسب است) و عملت منقطع گردید، دیگر پشیمانی نتیجه ندارد و رجوع بیفایده است.

بی تفاوتی نسبت به عبادت

حضرت علی (ع) می فرماید: ای انسان! چشمت روشن، اگر با گذشت این همه سال از عمرت (و با داشتن این همه استعداد، قابلیت، امکانات، عقل، علم و وحی)، باز هم مثل حیوانی در چراگاهی گامی نهی و خوابی کنی.

لطفا بر روی ادامه مطلب کلیک کنید.