دعوتی دوباره به اخلاص

ای عزیز، در کارهای خود دقیق شو و از نفس خود در هر عملی حساب بکش، و او را در برابر هر پیش آمدی استنطاق کن که آیا اقدامش در خیرات و در امور شریفه برای چیست؟ دردش چیست که می خواهد از مسائل نماز شب سؤال کند، یا اذکار آن را تحویل بدهد؟ می خواهد برای خدا مسئله بفهمد یا بگوید، یا می خواهد خود را از اهل آن قلمداد کند؟ چرا سفر زیارتی که رفته با هر وسیله است به مردم می فهماند؟ حتی عددش را! چرا صدقاتی را که در خفا می دهد راضی نمی شود که کسی از او مطلع نشود، با هر راهی شده سخنی از آن به میان آورده به مردم ارائه می دهد؟ اگر برای خداست و می خواهد که مردم دیگر به او تأسی کنند و مشمولِ الدّالُّ عَلَی الخَیرِ کَفاعِلِه گردد، اظهارش خوب است؛ شکر خدا کند به این ضمیر صاف و قلب پاک؛ ولی ملتفت باشد که در مناظرۀ با نفس گول شیطنت اورا نخورده باشد، و عمل ریایی را با صورت مقدسی به خوردش ندهد. و اگر برای خدا نیست، ترک آن اظهار کند که این «سُمعه» است، و از شجرۀ ملعونۀ ریا است و عمل او را خداوند منّان قبول نمی فرماید و امر می فرماید در سجّین قرار دهند.

باید به خدای تعالی از شرّ مکاید نفس پناه ببریم که مکاید آن خیلی دقیق است ولی اجمالاً می دانیم که اعمال ما خالص نیست. اگر ما بندۀ مخلص خداییم، چرا شیطان در ما این قدر تصرف دارد؟ با آنکه او با خدای خود عهد کرده است که به «عِباد الله المخلَصین» کار نداشته باشد و دست به ساحت قدس آنها دراز نکند. به قول شیخ بزرگوار ما، شیطان سگ درگاه خداست: اگر کسی با خدا آشنا باشد، به او عوعو نکند و او را اذیت نکند. سگ درِ خانه آشنایان صاحبخانه را دنبال نکند. شیطان نمی گذارد کسی که آشنایی با صاحبخانه ندارد وارد خانه شود. پس، اگر دیدی شیطان با تو سر و کار دارد، بدان کارهایت از روی اخلاص نیست و برای حق تعالی نیست. اگر شما مخلصید، چرا چشمه های حکمت از قلب شما به زبان جاری نشده، با اینکه چهل «سال» است به خیال خود قربۀ الی الله عمل می کنید؛ با اینکه در حدیث وارد است که «کسی که اخلاص ورزد از برای خدا چهل «صباح»، جاری گردد چشمه های حکمت از قلبش به زبانش.» پس بدان اعمال ما برای خدا نیست و خودمان هم ملتفت نیستیم و درد بیدرمان همین جاست.

مراتب بالاتر اخلاص

توضیحی که در مطالب قبلی راجع به اخلاص در عبادات و نماز دادیم، معنای حقیقی اخلاص نیست. یعنی اگر کسی بتواند نیت و هدف خود را از انجام عبادات درست کند و آن را برای ملاحظه ی زید و عمر یا بدست آوردن مال و منصب و آبرو انجام ندهد بلکه نیتش رسیدن به اجر اخروی یا رهایی از عذاب الهی باشد تازه توانسته است به یکی از درجات متوسط بندگان مخلص خدا دست پیدا کند. اینگونه افراد از ریا رهیده اند و این خیلی ارزشمند است. اما یا برای ترس از جهنم و یا با شوق بهشت عبادت می کنند و نمی توان گفت که این عبادت، عبادتی خالصانه است. زیرا کسی که با شوق بهشت و ترس از جهنم نماز بخواند در حقیقت خودش را پرستیده نه خدا را؛ چون هدفش دفع ضرر از خود و جلب منفعت به سوی خودش بوده.

بین علما اختلاف هست که آیا اینچنین عبادتی صحیح است یا نه. اما اگر از حق نگذریم باید بگوییم که صحیح است. چون اولاً این شخص توانسته از سطح خواسته های دنیوی بالاتر بیاید و مصلحت ابدی خودش را در نظر گرفته و ثانیاً خداوند مهربان خودش از طریق انبیا وعده بهشت و ترس از جهنم را به بندگانش ابلاغ فرموده و خودش خودخواهی و خود دوستی را در فطرت انسانها نهاده و طبیعی است که عده زیادی از بندگان با همین انگیزه وی را پرستش کنند.

اما باید بدانیم که درجات بالاتری از اخلاص وجود دارد و باید سعی کنیم که به آن مراتب دست پیدا کنیم.

در مطالب بعدی توضیحات بیشتری راجع به مراتب اخلاص در عبادت ارائه خواهم کرد.

چند حدیث

حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمود:

در روز قیامت، حق تعالی امر می فرماید که جماعتی را به جهنم ببرند. پس به مالک دوزخ خطاب می فرماید که: بگو به آتش، که قدمهای ایشان را نسوزاند، که ایشان به پای خود به مساجد می رفتند؛ و رویشان را نسوزاند، که وضو را تمام و کامل به جا می آوردند؛ و دستهایشان را نسوزاند، که به دعا به درگاه من بر می داشتند؛ و زبانشان را نسوزاند، که بسیار قرآن می خواندند. پس خازن جهنم به ایشان می گوید: ای اشقیا! چه کرده اید که با این اعمال مستحق جهنم شده اید؟ ایشان می گویند: ما کارهای خود را برای غیر خدا می کردیم. در این روز به ما گفتند که مزد خود را از کسی بگیرید که کار از برای او کرده اید. (بحار الانوار جلد 72 صفحه 296)

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

از ریا اجتناب کنید! به درستی که آن، شرک به خداست. ریاکار را در روز قیامت به چهار نام می خوانند: ای کافر! ای بدکار! ای مکار! ای زیانکار! ثواب عمل تو برطرف شد و مزدت باطل گردید، و تو را در این روز بهره ای نیست. برو مزد خود را از کسی که برای او کار کردی، بطلب. (بحار الانوار جلد 72 صفحه 295)

از امام صادق علیه السلام روایت شده که لقمان فرزند خود را وصیت فرمود:

ریا کننده را سه علامت است: چون تنهاست، در عبادت کسل و سستی می نماید؛ و در نزد مردم مردانه به عبادت می ایستد؛ و هر کار که می کند، توقع دارد که او را به آن کار ستایش کنند. (بحارالانوار جلد 72 صفحه 296)

رسول معظم اسلام صلی الله علیه و آله فرمودند:

کسی که به ریای مردم نماز بخواند او مشرک است؛ و کسی که به ریای مردم حج کند مشرک است؛ و کسی که به ریای مردم روزه بگیرد مشرک است؛ و کسی که به ریای مردم زکات دهد مشرک است؛ و هرکس فرموده ی خدا را برای مردم انجام دهد مشرک است؛ و خدا عمل ریا کننده را قبول نمی کند. (بحار الانوار جلد 72 صفحه 297)

امام صادق علیه السلام فرموده اند:

هر بنده که باطن خود را نیکو کند و نیت خود را درست سازد، چند روزی نمی گذرد، مگر آنکه خدا نیکی او را بر خلق ظاهر گرداند؛ و هرکس باطن خود را بد دارد، چند روزی نمی گذرد، مگر اینکه بدی او را ظاهر گرداند. (بحارالانوار جلد 72 صفحه 282)

و در حدیث دیگری فرمود:

هرکس اندکی از عمل را از برای خدا کند، خدا زیاده از آن بر خلق ظاهر سازد؛ و کسی که بسیاری از اعمال را با تعب بدن و بیداری شبها به قصد ریا انجام دهد، البته عمل او را در نظر آن جماعت که ایشان را منظور داشته، سهل و اندک نماید. (بحار الانوار جلد 72 صفحه 290)

برای چی نماز می خونی؟

يكي از اشكالات ما اينه كه نماز مي خونيم براي اينكه به حاجتها مون برسيم. حتي حضور قلب داشتن ما در نماز هم براي همين منظوره. بعضي وقتها مي بيني طرف تمام هم و غمش رو مي ذاره كه نمازش رو با توجه وحضور قلب بخونه اما هدفش فقط قنوت نمازه و اين فايده نداره. لذا نمازي رو كه با اشك خوندي الزاماً نماز خوبي نيست؛ حالا ممكنه دعاي  خوبي باشه. در اصل داري از اين طريق به خدا باج مي دي تا  ازش چيزي بگيري !!

نمازي معراج مؤمن مي شه كه فقط براي خدا باشه. نمازي ملكوتي و «تنهي عن الفحشاء والمنكر» هست كه با توجه و حال خاص خونده بشه. نمازي كه تنها براي خدا باشه تو رو به درجات بالا مي رسونه. اما اون نمازي كه تو براي حاجاتت مي خوني و فكر مي كني خيلي هم باحاله، ممكنه خدا بخاطرش حاجتت رو بده، اما چون اين نماز براي خدا نبوده، بعدش هيچ  حالت خوبي بهت دست نمي ده. وقتي نماز خالصانه خونده بشه و براي آخرت خودت باشه بعدش خيلي حال خوبي پيدا مي كني. نماز نشون دهنده ی اينه كه يك عبد براي مولاش تعظيم مي كنه.

ستار بودن خدا مانع از غیور بودن او نیست.

ای عزیز، بیدار شو و پنبۀ غفلت را از گوش برون کن و خواب غفلت را بر چشم خود حرام نما؛ و بدان که تو را خدای تعالی برای خود آفریده؛ چنانچه در حدیث قدسی می فرماید: «یَابنَ آدَمَ خَلَقتُ الأشیاءَ لأِجلِک، وَ خَلَقتُکَ لأِجلی.» یعنی «ای پسر آدم، همه چیز را برای تو آفریدم و تو را برای خودم آفریدم.» و قلب تو را منزلگاه خود قرار داده. تو و قلب تو یکی از نوامیس الهیه هستید؛ حق تعالی غیور است نسبت به ناموسِ خود؛ این قدر پرده دری مکن به ناموس حقّ تعالی؛ دست درازی را روا مدار. بترس از غیرت حق تعالی که تو را در این عالَم همچنان رسوا کند که هر چه خواهی اصلاح کنی نتوانی. تو در ملکوت خود در حضور حضرات ملائکه و انبیاء عظام پردۀ ناموس الهی را پاره می کنی، و اخلاق فاضله را، که به واسطۀ آنها اولیا تشبه به حق پیدا می کنند، تسلیم غیر حق می کنی و قلب خود را به دشمن حق می دهی و شرک می ورزی در باطن ملکوتِ خود؛ بترس از آنکه حق تعالی علاوه بر آنکه ناموس ملکوت تو را پاره کند و تو را پیش انبیاء عظام و ملائکۀ مقربین مفتضح و رسوا کند، در همین عالَم تو را مفتضح کند و مبتلا کند به فضیحتی که جبران پذیر نباشد و پاره شدن عصمتی که وصل بردار نباشد. حق تعالی «ستار» است، ولی «غیور» هم هست؛ «ارحم الراحمین» است، ولی «اشد المُعاقبین» هم هست. ستر می فرماید تا وقتی از حد نگذرد. ممکن است خدای نخواسته این کار بزرگ و این رسوایی ناهنجار غیرت را بر ستر غلبه دهد.

پس، قدری به خود آی و رجوع به خدا کن و بازگشت به سوی او نما، که خدای تعالی رحیم است و پی بهانه می گردد برای رحمت. اگر رجوع کردی، به غُفران خود عیوب گذشته را می پوشاند و نمی گذارد کسی بر آن مطلع شود، و تو را صاحب فضیلت می کند و اخلاق کریمه را در تو جلوه می دهد، و تو را مرآت صفات خود می فرماید و ارادۀ تو را در آن عالم کار کن می فرماید چنانچه ارادۀ خود او در همۀ عوالم نافذ است؛ چنانچه در حدیثی منقول است که وقتی که اهل بهشت قرار گرفتند، نامه ای از جانب حق تعالی برای آنها می آید که مضمونش این است: «از جانب زندۀ پاینده ای که نمی میرد به سوی زندۀ پاینده ای که نمی میرد. من هر چه را می خواهم موجود شود به او می گویم باش، پس موجود می شود؛ تو را هم امروز قرار دادم که هرچه را می خواهی بشود امر کن، می شود.» تو خودخواهی این قدر نداشته باش، تو ارادۀ خود را تسلیم حق کن، ذات مقدس هم تو را مظهر ارادۀ خود می فرماید؛ تو را متصرف در امور خود قرار می دهد؛ مملکت ایجاد را در آخرت در تحت قدرت تو قرار می دهد.

هان ای عزیز، تو خود دانی، می خواهی این را بپذیر یا آن را، که خدای تعالی بی نیاز است از ما و همۀ مخلوقات و اخلاص ما و همۀ موجودات عالم.

در وخامت امر ریا

در هفت پست گذشته راجع به اخلاص و ریا مطالبی درج گردید. از امروز مواعظ تکان دهنده ای از کتاب «شرح چهل حدیث» اثر حضرت امام خمینی (ره) در دعوت به اخلاص و نهی از ریا نقل می کنیم. اگرچه متن کمی سنگین است اما در مواردی برای آسان تر شدن فهم معانی، از کلمات مترادف استفاده شده است:

هان، ای شخص ریاکار که عقاید حقه و معارف الهیه را به دست دشمن خدای تعالی، که شیطان است، سپردی و چیزی را که مخصوص حق تعالی است به دیگران دادی، و آن انواری که روشنی بخش روح و قلب و سرمایۀ نجات و سعادت ابدی و سرچشمۀ لقاء الهی و بذر جوار محبوب است مبدل به ظلمات وحشتناک، و شقاوت و هلاک ابدی و سرمایۀ بُعد از ساحت قدس محبوب و دوری از لقاء حضرت حق تعالی کردی، مهیا باش از برای ظلمتهایی که نور در دنبال ندارند و تنگنایی که گشایشی ندارد و امراضی که شفاپذیر نیست: مردنی که حیات ندارد. آتشی که از باطن قلب ظهور کند و ملکوت نفس و مُلک بدن را بسوزاند – چنان سوزاندنی که خطور در قلب من و تو نکرده؛ چنانچه خدای تعالی خبر می دهد در کتاب مُنزَل خود در آیۀ شریفۀ نارُ الله الموقَدَۀُ الَّتی تَطَّلِعُ عَلَی الأفئِدَۀِ. از وصف آتشی که (آتش خدا) استیلای بر قلوب پیدا می کند و قلوب را می سوزاند. هیچ آتشی قلب سوز نیست جز آتش الهی. اگر فطرت توحید از دست رفت، که فطرۀ الله است، و به جای آن شرک و کفر جایگزین شد، دیگر شفاعت شافعین نصیب انسان نشود؛ و انسان مُخلَّد در عذاب است – آن هم چه عذابی؟ عذابی که از قهر الهی و غیرت ربوبی بروز کند.

پس ای عزیز، برای یک خیال باطل، یک محبوبیت جزئی بندگان ضعیف، یک توجه قلبی مردم بیچاره، خود را مورد سخط و غضب الهی قرار مده؛ و مفروش آن محبتهای الهی، آن کرامتهای غیر متناهی، آن الطاف و مراحم ربوبیت را به یک محبوبیت پیش خلق که مورد هیچ اثری نیست و از او هیچ ثمری نبری جز ندامت و حسرت. وقتی دستت از این عالم کوتاه شد (که عالم کسب است) و عملت منقطع گردید، دیگر پشیمانی نتیجه ندارد و رجوع بیفایده است.